ΒΕΛΗ ΚΑΙ... ΒΕΛΑΚΙΑ

>>> Άρχισαν πάλι να υποτονθορύζουν στα τηλεπαράθυρα >>> την λύση της οικουμενικής ή κυβερνήσεως σωτηρίας ή όπως αλλιώς θέλετε να την πείτε >>> προκειμένου να "βγεί η χώρα από την κρίση" >>> Μα καλά, πως γίνεται όλοι αυτοί που όταν ο καθένας ξεχωριστά όταν κυβερνούσε την χώρα >>> μας οδηγούσε στην οικονομική καταστροφή και στην διάλυση >>> τώρα ισχυρίζονται πως όλοι μαζί, ενωμένοι θα μας σώσουν;;;!!!! >>> Κλασσικό σχήμα λογικού αδιεξόδου που θα ζήλευαν ακόμη και οι Στωικοί ή οι μαθητές της Ελεατικής Σχολής...
__________________________________________________________________________________________________

Πέμπτη, 13 Νοεμβρίου 2014

Ἀπό τήν ζωή καί τό ἔργο τοῦ Μιχαήλ Μπακούνιν (1814-1876)

Δημήτρης Μπαλτᾶς
α΄. Βιογραφικά
Ὁ Μιχαήλ Ἀλεξάντροβιτς Μπακούνιν γεννήθηκε πρίν ἀπό διακόσια χρόνια, τό 1814, στό χωριό Πριαμούκινο, σέ μία παλαιά ἀριστοκρατική οἰκογένεια[1]. Ὁ πατέρας τοῦ Μιχαήλ ἦταν διπλωμάτης, θαυμαστής μέν τοῦ Ρουσσώ, ἀλλά καί συντηρητικῶν πολιτικῶν ἀπόψεων[2]. Στήν σύντομη αὐτοβιογραφική του ἀναφορά γιά τά χρόνια 1815-1840, ὁ Μπακούνιν σημειώνει ὅτι ὁ ἴδιος καί τά ἀδέλφια του «λάτρευαν περισσότερο τόν πατέρα τους πού ἦταν γεμᾶτος καλωσύνη»[3]. Ἰσχυρίζεται δέ ὁ ἴδιος ὁ Μιχαήλ ὅτι κατά τά χρόνια αὐτά δέν ἔλαβε κάποια ἰδιαίτερη θρησκευτική ἐκπαίδευση, ἐνῶ ὡς πρός τόν χαρακτῆρα του ἦταν «σκεπτικιστής παρά πιστός, ἤ μᾶλλον ἀδιάφορος»[4].
Ὕστερα ἀπό τήν σύντομη στρατιωτική
του καριέρα (1828-1832), μεταβαίνει ὁ Μπακούνιν στήν Μόσχα ὅπου ἐντάσσεται στόν λεγόμενο «κύκλο τοῦ Στάνκιεβιτς», μέ τήν βοήθεια τοῦ ὁποίου ἀνακαλύπτει τήν γερμανική φιλοσοφία.
Τό πρῶτο κείμενο τοῦ Μπακούνιν εἶναι ἡ μετάφραση (1836) τῆς πραγματείας Einige Vorlesungen über dieBestimmung des Gelehrten (1794) τοῦ Γ. Φίχτε (1726-1814)[5].
Ἀκολουθεῖ ἡ μετάφραση τῶν Γυμνασιακῶν Λόγων τοῦ Γκ. Χέγκελ (1770-1831), ἡ ὁποία δημοσιεύθηκε τό 1838 στήν περιοδική ἔκδοση «Ὁ παρατηρητής» τοῦ Β. Μπελίνσκι (1811-1848)[6]. 
Τό 1840 ἐγγράφεται στό πανεπιστήμιο τοῦ Βερολίνου ὅπου παρακολουθεῖ μαθήματα φιλοσοφίας. Τήν ἴδια χρονιά δημοσιεύει τό ἄρθρο «Περί τῆς φιλοσοφίας», ὅπου ἐπιχειρεῖ νά ὁρίσει τό ἀκριβές περιεχόμενο τοῦ ὅρου. Γράφει, χαρακτηριστικά, ὁ Ρῶσσος φιλόσοφος ὅτι «ὁ ἄνθρωπος, πού ἔχει τήν ἱκανότητα νά σκέπτεται πράγματι καί πού ἀσχολεῖται οὐσιαστικῶς μέ τήν φιλοσοφία, δέν μπορεῖ νά ἔχει ἐπιφανειακή σκέψη καί ποτέ δέν θά εἶναι ἄθεος καί ἀερολόγος φιλελεύθερος. Τό πρῶτο πραγματικό βῆμα στήν σφαῖρα τῆς ἀληθινῆς φιλοσοφίας εἶναι ἡ ἄρνηση τῆς ὁποιασδήποτε ἐπιφανειακῆς σκέψεως: μέσα ἀπό τήν σταδιακή ἐξέλιξή της ἡ φιλοσοφία μπορεῖ νά πέσει σέ μονομερή σκέψη, στήν ἀφαίρεση, ὅμως ὁ σκοπός της εἶναι πάντοτε σημαντικός, εἶναι πάντοτε διαποτισμένος ἀπό ἀγάπη γιά τήν ἀλήθεια: μία τέτοια φιλοσοφία δέν θά εἶναι ποτέ ἄθεη καί ἀναρχική, διότι ἡ οὐσία τῆς ζωῆς καί τῆς κινήσεώς της συνίσταται στήν ἀναζήτηση τοῦ Θεοῦ καί τοῦ αἰωνίου»[7]. Εἶναι προφανές ὅτι ἡ τοποθέτηση αὐτή ἀνήκει στήν ἐποχή τῆς λεγομένης «δεξιᾶς ἑγελιανῆς φάσης του»[8]. Μάλιστα σ’ ἕνα ἄλλο ἄρθρο αὐτῆς τῆς περιόδου ὁ Μπακούνιν παρουσιάζει τήν «Φαινομενολογία τοῦ Πνεύματος» τοῦ Χέγκελ[9].
Ἀκολουθεῖ ἡ περίοδος τῆς ἐντάξεως τοῦ Μπακούνιν στήν λεγόμενη «ἑγελιανή ἀριστερά», ἡ ὁποία «ἀπορρίπτει κάθε τάση συμβιβασμοῦ τῆς φιλοσοφίας μέ τό πρωσσικό κράτος»[10]. Τό ἄρθρο πού δείχνει ἀκριβῶς τήν ἐξέλιξη τοῦ Μπακούνιν, εἶναι «Ἡ ἀντίδραση στήν Γερμανία» (1842). Ὁ Μπακούνιν ὑπογράφει τό κείμενο μέ τό ψευδώνυμο JulesÉlyzard[11], ἐνέργεια μέ τήν ὁποία, κατά μία ἄποψη, «ὑπογράμμιζε μᾶλλον μιά ἐσωτερική στροφή πρός τούς Γάλλους, τή στιγμή πού σάν χεγκελιανός τῆς ἀριστερᾶς προσπαθοῦσε νά συμπληρώσει τή φιλοσοσφική ἐλευθερία, κατάκτηση τῆς γερμανικῆς σκέψης, μέ τήν πολιτική καί κοινωνική ἐλευθερία, προσφιλή στόν γαλλικό σοσιαλισμό»[12]. 
Ἐάν γίνει δεκτό ὅτι ἡ ἑγελιανή ἀριστερά «ἔδωσε τήν σαφῶς ἐπαναστατική στροφή στή χεγκελιανή διαλεκτική»[13], τότε μπορεῖ νά κατανοηθεῖ τό γεγονός ὅτι μεταξύ τῶν ἐτῶν 1848-1874 ἡ ζωή τοῦ Μπακούνιν πλαισιώνεται ἀπό τήν συμμετοχή του σέ ἐξεγέρσεις (στήν Δρέσδη, στήν Λυών καί στήν Μπολώνια), ἀπό φυλακίσεις (στό φρούριο Πετροπαυλόφσκ) καί ἐξορίες (στήν Σιβηρία κ.ἄ.). Μέ ἄλλα λόγια, πρόκειται γιά τήν περίοδο τῆς ἔντονης ἐπαναστατικῆς δράσεως τοῦ Μπακούνιν. Ἔχει γενικότερα σημειωθεῖ ὅτι στά χρόνια αὐτά «ὁ Μπακούνιν πέρασε ἀπό τήν θρησκεία στόν θεϊσμό καί πό τά σχέδια γιά μία πανσλαβική μοσπονδία στήν ναρχία»[14]. 
Μεταξύ τν κειμένων πού παρουσιάζουν διαίτερο νδιαφέρον, θά ναφερθε ξομολόγηση (1851)[15], να νδιαφέρον κείμενο πού γραψε φυλακισμένος Μπακούνιν κατόπιν ‘’προτάσεως’’ το Τσάρου Νικολάου Α΄.
ργότερα, τό 1871, γράφει τό Κνουτο-Γερμανική ατοκρατορία καί κοινωνική πανάσταση, τό ποο περιληφθε στόν ΙΙΙ τόμο τς πρώτης γαλλικς κδόσεως τν ργων το Μπακούνιν (1908)[16].
Τό 1872 στό συνέδριο τς Α΄ Διεθνος στήν Χάγη Μπακούνιν διαφωνε μέ τόν Κ. Μάρξ (1818-1883). ν καί ρισμένες ργατικές μοσπονδίες βρίσκονται δεολογικά σως κοντά στόν Μπακούνιν[17], Μάρξ κατορθώνει νά τόν ποπέμψει πό τήν Α΄ Διεθν, πργμα πού πηρεάζει συνολικά τό παγκόσμιο ργατικό κίνημα. πί το προκειμένου εναι μλλον ρθότερη ποψη τι «στή διαμάχη ατή, πού ντικείμενό της εναι λεγχος τς ργάνωσης, δηλαδή το διεθνος ργατικο κινήματος, δέν πάρχει μφιβολία τι ο δύο πρωταγωνιστές πεσαν σέ σφάλματα»[18]. στόσο, δέν πάρχει μφιβολία τι Μάρξ καί Φρ. νγκελς (1820-1895) ργάνωσαν μία συκοφαντική κστρατεία ναντίον το Μπακούνιν, κατηγορώντας τον κόμη καί ς «πράκτορα τς ρωσσικς κυβερνήσεως». πως παρατηρε Μ. Nettlau (1865-1944), Μάρξ καί νγκελς «νήργησαν μέ ατήν τήν συνήθιστη λλειψη ντιμότητας πού εναι χαρακτηριστικό γνώρισμα λων τν πολεμικν τους βασιζόμενοι σέ νεπαρκ στοιχεα, τά ποα, πως συνήθιζαν, συμπλήρωσαν αθαίρετα γιά νά τά καταστήσουν ληθοφαν στούς παδούς τους, ν στήν πραγματικότητα ταν λεεινά παραμορφωμένα, λανθασμένα καί νακριβ»[19]. 
Παρενθετικς θά σημειωθε τι Μπακούνιν, παρά τήν διαφωνία του μέ τόν Μάρξ, νεγνώριζε τήν «νωτερότητά του σέ φιλοσοφικό καί πιστημονικό πίπεδο»[20]. Μάλιστα εναι ξιοσημείωτο τι παλαιότερα, πρό τς συγκρούσεως τους, Μπακούνιν εχε μεταφράσει τό «Κομμουνιστικό μανιφέστο» γιά τήν φημερίδα το λεξ. Χέρτζεν (1812-1870), ν εχε ρχίσει νά μεταφράζει καί τό «Κεφάλαιο», μετάφραση ποία πάντως δέν λοκληρώθηκε ποτέ[21]. 
Τό 1873 Μπακούνιν γράφει τό Κρατισμός καί ναρχία, τό ποο εναι να συνθετικό ργο, μέ στορικές ναφορές στίς διακυβερνήσεις τς Γερμανίας, τς Γαλλίας καί τς Ρωσσίας κατά τόν 19ο α. καί σχετικές συγκρίσεις[22], λλά καί μέ κριτικές τοποθετήσεις το Μπακούνιν πέναντι στήν φιλοσοφία το Χέγκελ καί το Μάρξ[23]. Σέ ρισμένα σημεα[24] τό ργο ατό περιέχει παναλήψεις το ργου παρισινή κομμούνα καί δέα το κράτους, πού χει δημοσιευτε τό 1871. Καί στήν «Παρισινή κομμούνα» Μπακούνιν προσεγγίζει κριτικά τό ζήτημα τς Διεθνος[25] καί τίς περί παναστάσεως καί κράτους πόψεις το Μάρξ[26], ν ριοθετε τόν σκοπό το παναστατικο προγράμματος τν ναρχικν, ποος συνοψίζεται στήν κφραση «ργάνωση τς λληλεγγύης στόν οκονομικό γνα νάντια στόν καπιταλισμό»[27]. ς λεχθε, παρενθετικά, τι ρκετά νωρίς, στήν ξομολόγηση, Μπακούνιν κάνει λόγο γιά τήν «ναγκαιότητα τς παναστάσεως στήν Ρωσσία»[28], στω κι ν διος παραδέχεται τι «γνωρίζει λάχιστα τήν Ρωσσία»[29].
Εναι ξιοσημείωτη συγκριτική ναφορά στόν Μάρξ καί στόν ραματιστή τς νωμένης ταλίας Τζ. Ματσίνι (1805-1872) πού πιχειρε Μπακούνιν στήν «Παρισινή κομμούνα»: «νάμεσα στόν Μάρξ καί στόν Ματσίνι πρχε πάντα μία τεράστια διαφορά κι ατό πωσδήποτε εναι πρός τιμήν το Ματσίνι. Ματσίνι πρξε νας φανερά ελικρινής καί φλογερός πιστός. Λάτρευε τόν Θεό του, στόν ποο φιέρωσε ,τι σκεπτόταν, ασθανόταν κανε. Σέ σχέση μέ τόν προσωπικό του τρόπο ζως, ταν πιό πλός νθρωπος, πιό μετριοπαθής, πιό νιδιοτελής. λλά γινόταν καμπτος, ργισμένος, ταν κάποιος πρόσβαλε τό Θεό του. κύριος Μάρξ δέν πιστεύει στό Θεό, λλά πιστεύει βαθειά στόν αυτό του. καρδιά του εναι γεμάτη χι μέ γάπη λλά μέ μνησικακία … Ματσίνι θελε νά πιβάλλει στήν νθρωπότητα τόν θεϊκό παραλογισμό· κύριος Μάρξ προσπαθε νά πιβάλλει τόν αυτό του. Προσωπικά δέν πιστεύω σέ κανένα, λλά ν μουν ναγκασμένος νά διαλέξω, θά προτιμοσα τό Θεό το Ματσίνι»[30]. Μέ φορμή τήν προσωπικότητα το Ματσίνι Μπακούνιν, στό Θεός καί Κράτος, διατυπώνει τήν ποψη τι « Χριστιανισμός εχε πίσης μεγάλους νθρώπους, γίους νθρώπους, πού πραγματικά φάρμοσαν πού τουλάχιστον προσπάθησαν μέ πάθος νά φαρμόσουν ατά πού κήρυσσαν καί πού ο καρδιές τους, ξεχειλίζοντας πό γάπη, δέν κρυβαν παρά μόνον περιφρόνηση γιά τίς δονές καί τ’ γαθά το κόσμου»[31]. Πάντως, γιά τήν κρίβεια, Μπακούνιν εχε σκήσει αστηρή κριτική στόν Ματσίνι, ταν εχε γράψει τι «στό βάθος το παναστατικο προγράμματος το ταλο πατριώτη πάρχει μία ρχή κατ’ οσίαν σφαλμένη … Εναι ρχή νός δεαλισμο συγχρόνως μεταφυσικο καί μυστικο … Εναι λατρεία το Θεο, λατρεία τς θείας καί τς νθρώπινης ξουσίας, εναι πίστη στόν μεσσιανικό προορισμό τς ταλίας … Εναι τό πολιτικό πάθος το μεγαλείου καί τς δόξας το Κράτους, θεμελιωμένων πάνω στήν φτώχεια τν λαν»[32]. Εναι βέβαιο τι στήν κριτική του Μπακούνιν εχε π’ ψιν του τήν παλαιότερη τοποθέτηση το Μ. Στίρνερ (1806-1856) τι «τό Κράτος παίζει τόν διο κυριαρχικό ρόλο μέ τήν κκλησία»[33]. ς προστεθε πίσης τι τίς διες κατηγορίες εχε πευθύνει Μπακούνιν καί πρός τόν Γάλλο ναρχικό Προυντόν (1809-1865): « Προυντόν, παρ’ λες τίς προσπάθειες πού κανε νά πατήσει πάνω στό συγκεκριμένο, παρέμεινε δεαλιστής καί μεταφυσικός»[34]. 
Μιχαήλ Μπακούνιν πεθαίνει τό 1876 στήν Βέρνη.
Λίγο ργότερα, τό 1882, κδίδεται τό ργο το Μπακούνιν Θεός καί κράτος[35] που εναι μφανής μαχόμενος θεϊσμός[36] του. Στό σημεο ατό θά πομνησθε μία χαρακτηριστική προσέγγιση σχετικά μέ τήν θρησκεία τήν ποία εχε διατυπώσει παλαιότερα Μπακούνιν στήν «ντίδραση στήν Γερμανία»: «Πρέπει νά δράσουμε χι μόνο πολιτικά λλά καί θρησκευτικά μέσα στήν πολιτική μας. Ατό σημαίνει νά χουμε σάν θρησκεία μας τήν λευθερία, πού μόνη αθεντική κφρασή της εναι δικαιοσύνη καί γάπη. Ναί, γιά μς –πού θεωρούμαστε χθροί τς χριστιανικς θρησκείας- καί μόνο σέ μς μένει ατό τό ργο πού τό θεωρομε ψιστο χρέος: νά σκομε οσιαστικά τήν γάπη κόμα καί στίς πιό λυσσαλέες μάχες μας, ατήν τήν γάπη πού εναι ψιστη ντολή το Χριστο καί ληθινή ρχή το ληθινο χριστιανισμο»[37]. Εναι ενόητο τι Μπακούνιν νήκει στούς χθρούς το θρησκευτικο φαινομένου, καί βεβαίως το διου το χριστιανισμο (διαιτέρως δέ πό τήν ρωμαιοκαθολική καί τήν προτεσταντική κδοχή του), πλήν μως φήνει νά ννοηθε τι πάρχει καί ληθινός χριστιανισμός, ν ντιθέσει προφανς πρός τόν χριστιανισμό ποος χει πομακρυνθε πό τίς γνήσιες διαστάσεις του. Παλαιότερα σπουδαος στορικός τς ρωσσικς φιλοσοφίας Β. Zenkovsky (1881-1962) εχε παρατηρήσει τι στόν Μπακούνιν βρίσκουμε «μία λαϊκή θρησκευτική συνείδηση πού ναπτύσσεται κτός τς κκλησίας»[38]. Πρός στήριξη ατς τς ρμηνείας πενθυμίζω τι γιά τόν Μπακούνιν « νθρωπος εναι θρσκος πό τήν φύση του, εναι πως λα τά λλα ζα- λλ’ ατός μόνο, πάνω σ’ ατή τή Γ, χει συνείδηση τς θρησκείας του»[39]. ρθς προσθέτει Ρσσος ναρχικός τι « εσέβεια, σο κι ν δικαιολογεται, δέν θά πρέπει ποτέ νά μεταβληθε σέ εδωλολατρεία»[40].
στόσο, καί γιά τήν κρίβεια, πολεμική κατά τς θρησκείας κ μέρους το Μπακούνιν εχε ρχίσει νωρίτερα, κατά τό 1867, ταν εχε συντάξει (λλά δέν ξέδωσε) τό ργο «Φεντεραλισμός–σοσιαλισμός-ντιθεολογισμός». πί το προκειμένου θά σημειωθον δύο γνωστοί συλλογισμοί το Μπακούνιν: « Θεός πάρχει, ρα νθρωπος εναι δολος. νθρωπος εναι εφυής, δίκαιος, λεύθερος, ρα Θεός δέν πάρχει»[41]. Καί πίσης: « Θεός πάρχει, ρα δέν πάρχουν φυσικοί νόμοι καί κόσμος παρουσιάζει να χάος. κόσμος δέν εναι καθόλου χάος, εναι διατεταγμένος πό μόνος του, ρα δέν πάρχει Θεός»[42]. Εναι προφανές τι καί τά δύο συμπεράσματα το Μπακούνιν εναι αθαίρετα, φο δέν προκύπτουν κατά λογική κολουθία πό τίς συγκεκριμένες προκείμενες.
Παράλληλα μέ τήν κριτική ναντίον το θρησκευτικο φαινομένου, Μπακούνιν σκε δριμύτατη κριτική καί κατά το κράτους καί το κρατισμο. Γιά παράδειγμα, στήν «Παρισινή κομμούνα το 1871» Ρσσος παναστάτης διακηρύσσει τι «εμαστε (νν. ο ναρχικοί) χθροί το Κράτους καί κάθε μορφς κρατισμο … Εμαστε χθροί κάθε Κυβέρνησης καί κάθε Κρατικς ξουσίας καί Κυβερνητικς ργάνωσης γενικά. Νομίζουμε τι ο νθρωποι θά μπορον νά ργανωθον π’ τή βάση πρός τά πάνω σ’ ντελς λεύθερες καί νεξάρτητες νώσεις χωρίς τόν Κυβερνητικό Πατερναλισμό, ν κι χι χωρίς τήν πίδραση μις ποικιλίας λεύθερων τόμων καί κομμάτων»[43]. Πάντως Μπακούνιν εχε κφράσει πολύ νωρίς τίς πιφυλάξεις του πέναντι στήν λεγόμενη «κοινοβουλευτική δημοκρατία»[44]. Στό σημεο ατό μπορε νά ναγνωρίσει κανείς τήν πίδραση το Μ. Στίρνερ ποος διακηρύσσει τι «κάθε κράτος εναι μία τυραννία, κόμα κι ν εναι τυραννία το νός τν περισσοτέρων»[45]. 
Θεωρε δέ τι ο μαρξιστές «πως ταιριάζει σέ καλούς Γερμανούς, λατρεύουν τήν κρατική ξουσία καί εναι πίσης περμαχοι τς κοινωνικς τάξης πού εναι θεμελιωμένη πό πάνω πρός τά κάτω…»[46]. πό στορικς πλευρς, κριτική τς κρατικιστικς ντιλήψεως τν μαρξιστν κ μέρους το Μπακούνιν πεδείχθη προφητικά σωστή, άν λάβει κανείς π’ ψιν τόν συγκεντρωτικό καί αταρχικό χαρακτρα το σοβιετικο κράτους μετά τήν πανάσταση το 1917.
Σχετικά μέ τήν πολεμική γραφή το Μπακούνιν γνωστός διανοητής I. Berlin (1909-1997) εχε παρατηρήσει παλαιότερα τι «τά πιχειρήματά του ναντίον τν θεολογικν καί τν μεταφυσικν ντιλήψεων, ο πιθέσεις του ναντίον λης τς δυτικς χριστιανικς παραδόσεως –τς κοινωνικς, τς πολιτικς καί τς θικς- ο πιθέσεις του ναντίον τς τυραννίας, τόσο τν Κρατν σο καί τν τάξεων πού χουν ξουσία, τν ερέων, τν στρατιωτν, τν γραφειοκρατν, τν δημοκρατικν ντιπροσώπων, τν τραπεζιτν, τν παναστατικν λίτ, κτίθενται μέ μία γλσσα πού παραμένει να πρότυπο εγλωττης πολεμικς πρόζας»[47].
Τό 1896 κδίδεται λληλογραφία το Μπακούνιν. πιμελημένος τόμος περιλαμβάνει πιστολές τν τν 1860-1874 πρός τούς φίλους του Χέρτσεν καί γκάρεφ, μέ κτεν εσαγωγή το Μ. Ντραγκομάνωφ[48].

β΄. θέση το Μ. Μπακούνιν στήν στορία τς φιλοσοφίας

χουν κατά καιρούς διατυπωθε ρισμένες ντιρρήσεις, ρχς γενομένης πό τόν Μάρξ[49], σον φορ τήν πρωτοτυπία τς φιλοσοφικς[50], λλά καί τς κοινωνιολογικς[51], σκέψεως το Μπακούνιν. Εναι κριβές τι « Μπακούνιν δέν εναι να μεγάλο νομα τς στορίας τς φιλοσοφίας -καί ποτέ δέν ζήτησε νά εναι»[52]. λλωστε διος Μπακούνιν στό ργο του παρισινή κομμούνα το 1871 καί δέα το κράτους διευκρινίζει χαρακτηριστικά: «Δέν εμαι οτε λόγιος, οτε φιλόσοφος, οτε κν παγγελματίας συγγραφέας»[53]. πόφανση ατή ποτελε καί μία πάντηση στήν διαπίστωση το Μ. Νettlau  τι « Μπακούνιν δέν γνώριζε τήν τέχνη τς σύνθεσης. ν διαβάσει κανείς τά χειρόγραφά του, βλέπει πς πό ‘να γράμμα φτάνει νά βγάλει μιά μπροσούρα, πό μιά μπροσούρα να τόμο»[54]. Θα λεγα τι ποτελε μία πάντηση καί στήν πισήμανση το I. Berlin τι «νας προικισμένος δημοσιογράφος … Τό λογοτεχνικό ταλέντο το Μπακούνιν ταν πολύ΄περιορισμένο»[55]
Παρά τατα, Μιχαήλ Μπακούνιν κατέχει μία διαίτερη θέση στήν στορία τς φιλοσοφίας καί εδικότερα τς ρωσσικς σκέψεως το 19ου α[56].
ρχικς θά πρέπει νά σημειωθε τι στό Πανεπιστήμιο το Βερολίνου[57] Μπακούνιν λαβε μιά καλή, ν καί χι λοκληρωμένη, φιλοσοφική παιδεία, παρακολουθώντας μάλιστα τίς παραδόσεις το Σέλλινγκ (1775-1854) καί μελετώντας διαιτέρως τά «προβλήματα τς μεταφυσικς»[58]. Συναφς πισημαίνεται τι «πως Χέρτζεν, πό τόν Κάντ, τόν Φίχτε καί τόν Σέλλινγκ, Μπακούνιν περν στόν Χέγκελ καί πό τόν Χέγκελ στόν Φόϋερμπαχ»[59]. ναγνωρίζεται πίσης πίδραση πού σκησε στό πνεμα καί στόν λόγο του Φίχτε[60].
ν καί διαφωνε μέ τήν γνωστή διατύπωση το Χέγκελ τι «ατό πού εναι λογικό, εναι ληθινό καί ατό πού εναι ληθινό, εναι λογικό»[61], ντούτοις Ρσσος διανοητής καί παναστάτης στό ρθρο « ντίδραση στήν Γερμανία» θά γράψει τι « Χέγκελ εναι ναντίρρητα μεγαλύτερος φιλόσοφος τς ποχς μας, τό ψηλότερο σημεο τς σύγχρονης κουλτούρας»[62]. λλά καί στό ργο Κρατισμός καί ναρχία (1873) ποτιμ τήν φιλοσοφία το Χέγκελ ς «να ξιοπαρατήρητο γεγονός στήν στορία τς ξέλιξης τς σκέψης. ταν τελευταία λέξη το πανθεϊστικο κι φηρημένα νθρωπιστικο κινήματος τς γερμανικς σκέψης πού ρχισε μέ τά ργα το Λέσσινγκ κι ναπτύχθηκε λοκληρωμένα π’ τόν Γκατε. ταν να κίνημα πού δημιούργησε ναν κόσμο πειρο, πέραντο, πλούσιο, νεβασμένο καί προικισμένο μέ πόλυτη λογική, λλά πού παρέμεινε ξένος πρός τήν πραγματικότητα, πρός τή ζωή καί πρός τή γ, σάν τόν ορανό τν χριστιανν καί τν θεολόγων»[63]. μοίως καί στήν πολεμική πραγματεία Θεός καί Κράτος Μπακούνιν χαρακτηρίζει τόν Χέγκελ ς τήν «μεγαλύτερη φιλοσοφική μεγαλοφυία πού μφανίστηκε μετά π’ τόν ριστοτέλη καί τόν Πλάτωνα»[64].
Δέν εναι νευ σημασίας παραδοχή το Φρ. νγκελς τι Μπακούνιν κατανόησε κατά τόν καλύτερο τρόπο τήν διαλεκτική το Χέγκελ[65].
σον φορ τήν πίδραση το Σέλλινγκ στόν Μπακούνιν, χει παρατηρηθε τι ταν ατή μόνον νας νθουσιασμός, «πού δέν θά καθορίσει τόν ριστικό φιλοσοφικό προσανατολισμό το Μπακούνιν»[66]. Πάντως, γιά τήν κρίβεια, διος Μπακούνιν θεωρε τόν Σέλλινγκ να «πό τούς σπουδαιότερους θεμελιωτές»[67] τς φιλοσοφίας.

Συμπέρασμα.
Σέ μία τελική ποτίμηση, εμαι τς γνώμης τι Μπακούνιν πρξε μία διαίτερη φυσιογνωμία, χαρακτηριζόμενη πό ρομαντισμό[68], ρητορική εγλωττία καί πάθος[69], γάπη γιά τήν πόλυτη λευθερία, προσπαθώντας νά συνδυάσει τήν Θεωρία μέ τήν Πράξη, διαφόρως ν τελικς τό κατάφερε. Διέθετε φιλοσοφική παιδεία, ν καί χι συστηματική, πργμα πού μπορε νά διακρίνει κανείς σέ διάφορα, μεγαλύτερα μικρότερα, ργα του. πωσδήποτε στίς πιθέσεις το Μπακούνιν κατά το κράτους καί τς θρησκείας θά ναγνωρίσει κανείς τήν πίδραση το Μ. Στίρνερ.

Βιβλιογραφία
α΄ Πηγές
Bakounine Μ., Œuvres τ. Ι, εσ. Μ. Nettlau, P.-V. Stock Éditeur, Παρίσι 1895
Bakounine Μ., Œuvres τ. ΙΙ, πρόλ.-σημ. καί «notice biographique» J. Guillaume, P.-V. Stock Éditeur, Παρίσι 1907
Bakounine Μ., Œuvres τ. III, πρόλ.-σημ. J. Guillaume, P.-V. Stock Éditeur, Παρίσι 1908
Bakounine Μ., Œuvres τ. IV, πρόλ.-σημ. J. Guillaume, P.-V. Stock Éditeur, Παρίσι 1910
Bakounine Μ., Œuvres τ. V, πρόλ.-σημ. J. Guillaume, P.-V. Stock Éditeur, Παρίσι 1911
Bakounine Μ., Œuvres τ. VI, πρόλ.-σημ. J. Guillaume, P.-V. Stock Éditeur, Παρίσι 1913
Bakounine M., Correspondance. Lettres à Herzen et à Ogareff, πρόλ.-σημ. M. Dragomanov, μετ. M. Stromberg, Librairie Académique Didier Perrin et Cie Παρίσι 1896 
Bakounine M., Confession, μετ. P. Brupbacher, εσ. F. Brupbacher καί σημ. M. Nettlau, Παρίσι 1932
Bakounine M., «Ηistoire de ma vie», La societé nouvelle, 1896, σσ. 309-324.
Βakounine M., Considérations philosophiques, εσ. J.-Chr. Angaut,  Éditions Entremonde, Γενεύη 2010 
Bakounine M., Confession, présentastion par J.-Chr. Angaut, Éditions Le passager cladestin, Neuvy-en-Champagne 2013
Feuerbach L., οσία το χριστιανισμο, μετ. Θ. Γκιούρας, κδόσεις ΚΨΜ, θήνα 2012
Μπακούνιν M., Φεντεραλισμός-σοσιαλισμός ντιθεολογισμός, μετ. Γ. Νταλιάνη, λεύθερος τύπος, θήνα, ..
Μπακούνιν M., ντίδραση στήν Γερμανία, μετ. Ν. Κούρκουλος, λεύθερος τύπος, θήνα 1987
Μπακούνιν Μ., Κρατισμός καί ναρχία, μετ. Γ. Γαλανόπουλος, λεύθερος τύπος, θήνα 1979
Μπακούνιν Μ., Θεός καί Κράτος, μετ. Ν. λεξίου-. Γκίκας, λεύθερος τύπος, θήνα 1986
Μπακούνιν Μ., παρισινή κομμούνα καί δέα το κράτους, μετ. T. Λουμάλα, λεύθερος τύπος, θήνα, ..
Μαπκούνιν Μ., πάντηση νός διεθνιστ στόν Τζουζέπε Ματσίνι, μετ. Μ. Λογοθέτη, Π. Καλαμαράς, λευθεριακή Κουλτούρα, θήνα 1997 (ντί το συγκεκριμένου κειμένου προτείνω τήν γαλλική κδοση: Réponse d’ unInternational à Mazzini, στό Œuvres, τ. VI, σσ. 109-128)
Stirner M., L’ Unique et sa proprieté, trad. H. Lasvignes, La Table Ronde, Paris 2000

Βοηθήματα
Arvon H., ριστερισμός, μετ. Β. Βασιλείου, κδοτικός Οκος .Ν. Ζαχαροπούλου, θναι 1975
Arvon H., Mπακούνιν, μετ. Π. Γκέκα, κδόσεις Πλέθρον, Άθήνα 2009
Berlin I., Les penseurs russes, trad. D. Olivier, Éditions Albin Michel, Paris 1984
Γκερέν Ντ., ναρχισμός. πό τήν θεωρία στήν πράξη, μετ. Μπ. Λυκούδης, θήνα, 1973
Guérin D., Ni Dieu ni Maître. Anthologie de l’ anarchisme, Éditions La Découverte, Παρίσι 2011
Lesourd Fr. (éd.), Dictionnaire de la philosophie russe, L’ Age d’ Homme, Λωζάνη 2010
Μπαλτς Β.Δ., Ρσσοι φιλόσοφοι. 19ος-20ός α., κδόσεις Σαββάλας, θήνα 2002
Μπαλτς Δ., Σταθμοί τς ρωσσικς φιλοσοφίας, ναλλακτικές κδόσεις, θήνα 2008 
Masaryk Τh., The spirit of Russia, transl. E.& C. Paul, τ. I, Λονδίνο-Νέα όρκη 1919 
Nettlau Μ., M. Bakounin. Eine biographische Skizze, Verlag von P. Pawlowitsch, Βερολίνο 1901
Nettlau M., στορία τς ναρχίας, μετ. Σ. καί Μ.Κ., Διεθνής Βιβλιοθήκη, θήνα 1999
Ζenkovsky B., Histoire de la philosophie russe, trad. C. Andronikof, Gallimard, [Paris] 1992

Σημειώσεις
[1] Μ. Bakounine, Histoire de ma vie…, σ. 310.
[2] M. Nettlau, στορία τς ναρχίας…, σ. 116. 
[3] Μ. Bakounine, Histoire de ma vie…, σ.  312.
[4] Βλ. καί Ι. Berlin, Les pesnseurs russes…, σ. 192.
[5] Μ. Nettlau, M. Bakounin…, σ. 4.  Σημειωτέον τι τό ργο το Φίχτε εχε μεταφρασθε καί στήν λληνική πό τόντίτλο «Διδασκαλίαι περί το ρισμο το νθρώπου καί το σπουδαίου» (μεταφρασθεσαι πό Δρόσου Μανσόλα,ρμούπολις 1829). 
[6] Th. Masaryk, The spirit of Russia…, σ. 434. Σχετικά μέ τούς «Γυμνασιακούς Λόγους» βλ. G.W.F. Hegel, Sämtliche Werke, B. 3, Philosophische Propädeutik, Frommann, Στουτγκάρδη, 1949. πίσης, βλ. τό κείμενο «Discours de Gymnase (2 Sept. 1811)» στόν τόμο G.W.F. Hegel, Textes pédagogiques, trad. B. Bourgeois, Éd. Vrin, Παρίσι, 1978.
[7] Δ.Β. Μπαλτς, Ρσσοι φιλόσοφοι…, σσ. 29-30.
[8] Μ.Α. Gillespie,  μηδενισμός πρίν πό τόν Νίτσε, μετ. Γ.Ν. Μερτίκας, θήνα 2004, σ. 282.
[9] Β. Ζenkovsky, Histoire de la philosophie russe…, σ. 279.
[10] H. Arvon, Mπακούνιν…, σ. 42.
[11] M. Bakounine, Confession…, σ. 36.
[12] H. Arvon, Mπακούνιν…, σ. 43. 
[13] H. Arvon, Mπακούνιν…, σ. 43. 
[14] Β. Ζenkovsky, Histoire de la philosophie russe…, σ. 275.
[15] γράφων τοιμάζει τήν μετάφραση το ργου στήν λληνική, μέ εσαγωγή καί σχόλια.
[16] M. Bakounine, Œuvres t. III.
[17] Μ. Μπακούνιν, Κρατισμός καί ναρχία…, σ. 63.   
[18] Ντ. Γκερέν, ναρχισμός…, σ. 27. 
[19] M. Nettlau, στορία τς ναρχίας…, σσ. 156-157. 
[20] Th. Masaryk, The spirit of Russia…, σ. 464. 
[21] Th. Masaryk, The spirit of Russia…, σ. 464. 
[22] Βλ. νδεικτικς Μ. Μπακούνιν, Κρατισμός καί ναρχία…, σσ. 7-34, σσ. 40-52, σσ. 77-93,  128-134, σσ. 156-171.
[23] Μ. Μπακούνιν, Κρατισμός καί ναρχία…, σσ. 136-137 καί σσ. 147-148.
[24] Μ. Μπακούνιν, παρισινή κομμούνα καί δέα το κράτους…, σσ. 35-36.
[25] Μ. Μπακούνιν, παρισινή κομμούνα καί δέα το κράτους…, σ. 66. 
[26] Βλ. νδεικτικς Μ. Μπακούνιν, παρισινή κομμούνα καί δέα το κράτους…, σσ. 42-43, σ. 46, σ. 51, σ. 64, σ. 84, σ. 89, σ. 105.
[27] Μ. Μπακούνιν, παρισινή κομμούνα καί δέα το κράτους…, σ. 71.
[28] Μ. Bakounine, Confession…, σ. 101, σ. 102, σ. 114.
[29] Μ. Bakounine, Confession…, σ. 103, σ. 109.
[30] Μ. Μπακούνιν, παρισινή κομμούνα καί δέα το κράτους…, σσ. 74-75.
[31] Μ. Μπακούνιν, Θεός καί Κράτος…, σ. 52. 
[32] M. Bakounine, Réponse d’ un International à Mazzini, στό Œuvres, τ. VI, σσ. 109-110. Γιά τήν κριτική ναντίον το Ματσίνι βλ. πίσης Μ. Μπακούνιν, Φεντεραλισμός-σοσιαλισμός-ντιθεολογισμός…, σ. 34, σημ. 1.
[33] Μ. Stirner, L’ Unique et sa proprieté…, σ. 241.   
[34] Μ. Μπακούνιν, Κρατισμός καί ναρχία…, σ. 148.   
[35] δ εναι χρήσιμη καί μία διευκρίνιση τόσο γιά τόν εδικό μελετητή το Μπακούνιν, σο καί γιά τόν πλό ναγνώστη. Εναι γεγονός τι ο πρτες κδότες το ργου Θεός καί κράτος «δέν ποπτεύθηκαν- οτε μαθαν ποτέ- τι τό χειρόγραφο ταν στήν πραγματικότητα να κομμάτι το ργου Κνουτογερμανική Ατοκρατορία καί Κοινωνική πανάσταση … Τό Β΄ τς Κνουτογερμανικς Ατοκρατορίας καταλαμβάνει τίς σελ. 9-177 το τ. Γ΄, το ποίου ο σελ. 18-131 περιέχουν τό σωστό κείμενο πού Καφιέρο καί Ρεκλύ κδώσανε μέ τίτλο Θεός καί Κράτος» (Π. βριτς, «Εσαγωγή», στό Θεός καί Κράτος…, σσ. 11-13).
[36] Βλ. νδεικτικς Μ. Μπακούνιν, Θεός καί Κράτος…, σ. 32, σ. 39, σ. 40, σ. 42, σ. 113. 
[37] Μ. Μπακούνιν, ντίδραση στήν Γερμανία…, σσ. 18-19.
[38] Β. Ζenkovsky, Histoire de la philosophie russe…, σ. 276.
[39] Μ. Μπακούνιν, Φεντεραλισμός-σοσιαλισμός-ντιθεολογισμός…, σ. 86.
[40] M. Bakounine, Réponse d’ un International à Mazzini, στό Œuvres, τ. VI, σ. 112.  
[41] Μ. Μπακούνιν, Φεντεραλισμός-σοσιαλισμός-ντιθεολογισμός…, σ. 64.
[42] Μ. Μπακούνιν, Φεντεραλισμός-σοσιαλισμός-ντιθεολογισμός…, σ. 74, σημ. 1.
[43] Μ. Μπακούνιν, παρισινή κομμούνα το 1871 καί δέα το κράτους…, σ. 97.  
[44] Βλ. ναλυτικς Bakounine, Confession…, σσ. 117-119.
[45] Μ. Stirner, L’ Unique et sa proprieté…, σ. 210.   
[46] Μ. Μπακούνιν, παρισινή κομμούνα το 1871 καί δέα το κράτους…, σ. 41. 
[47] Ι. Berlin, Les Penseurs russes…, σ. 147.
[48] Correspondance de M. Bakounine. Lettres à Herzen et à Ogareff, préf. et annot. M. Dragomanov, trad. M. Stromberg, Librairie Académique Didier Perrin et Cie Παρίσι.
[49] Th. Masaryk, The spirit of Russia…, σ. 463. 
[50] H. Arvon, Mπακούνιν…, σσ. 105-106. 
[51] Ι. Berlin, Les Penseurs russes…, σ. 152.
[52] J.-Chr. Angaut, «Introduction», στό Considérations philosophiques…, σ. 9.
[53] Μ. Μπακούνιν, παρισινή κομμούνα το 1871 καί δέα το κράτους…, σ. 11.   ναγνώστης μπορε νά νατρέξει καί στήν γνωστή νθολογία το D. Guérin, Ni Dieu ni Maître…, σσ. 165-264. 
[54] Μ. Νεττλώ, «Εσαγωγή», στό Μ. Μπακούνιν, Φεντεραλισμός-σοσιαλισμός- ντιθεολογισμός…, σ. 11. 
[55] Les penseurs russes…, σ. 122. 
[56] Β. Ζenkovsky, Histoire de la philosophie russe…, σ. 273. Fr. Lesourd (éd.), Dictionnaire de la philosophie russe…, σσ. 73-74. 
[57] Μ. Bakounine, Confession…, σ. 137.
[58] M. Bakounine, Confession…, σ. 34.
[59] Th. Masaryk, The spirit of Russia…, σ. 432. 
[60] Β. Ζenkovsky, Histoire de la philosophie russe…, σ. 276.
[61] Γκ. Χέγκελ, Βασικές κατευθύνσεις τς φιλοσοφίας το Δικαίου, εσ.-μετ. Στ. Γιακουμς, κδόσεις Δωδώνη, θήνα 2004, σ. 29.
[62] Μ. Μπακούνιν, ντίδραση στήν Γερμανία…, σ. 23.
[63] Μ. Μπακούνιν, Κρατισμός καί ναρχία…, σ. 136.   
[64] Θεός καί Κράτος…, σ. 80. 
[65] ναφορά χει ληφθε πό τόν H. Arvon (Μπακούνιν…, σ. 25).
[66] H. Arvon, Mπακούνιν…, σ. 28. 
[67] Μ. Μπακούνιν, ντίδραση στήν Γερμανία, .π., σ. 35.
[68] Β. Ζenkovsky, Histoire de la philosophie russe…, σ. 276.
[69] Ι. Berlin, Les Penseurs russes…, σ. 150.

πηγή: Aντίφωνο

0 Σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σχόλια και παρατηρήσεις